Τα κόμματα στην Επανάσταση

ΑΠΟΨΕΙΣ > ΧρονοντούλαποΤου Νώντα Παντούλα

Κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας δεν υπήρχαν κόμματα στην Οθωμανική αυτοκρατορία ούτε κατά συνέπεια στην Ελλάδα που ήταν τμήμα της. Η Οθωμανική αυτοκρατορία δεν ήταν κράτος δικαίου, λειτουργούσε δηλαδή με νόμους που το ίδιο το κράτος είχε θεσπίσει. Ως απολυταρχικό και θεοκρατικό κράτος, νόμος λογιζόταν η θέληση του Σουλτάνου που ήταν ταυτόχρονα και Χαλίφης, δηλαδή ηγέτης των πιστών (όλων των μουσουλμάνων) και «σκιά του Θεού επί της γης». Σε ένα τέτοιο καθεστώς δεν ήταν δυνατό να λειτουργήσουν κόμματα ούτε με τη στενή ούτε με την ευρεία έννοια του όρου. Αυτό πρακτικά σήμαινε ότι η διεκδίκηση της όποιας εξουσίας αφορούσε πρόσωπα που ανταγωνίζονταν για την κατάληψη των θέσεων εξουσίας.

Από την άλλη πλευρά οι απλοί υπήκοοι, ζώντας σ’ ένα καθεστώς αυθαιρεσίας και όντας εκτεθειμένοι στις διαθέσεις των ισχυρών (πλουσίων, αξιωματούχων κ.α) αναζητούσαν προστάτες. Πρώτος φορέας προστασίας ήταν η οικογένεια και η ευρύτερη οικογένεια, το σόι . Οι οικογένειες με τη σειρά τους συνδέονταν μεταξύ τους οριζόντια αλλά συνδέονταν και κάθετα με κάποια ισχυρή οικογένεια που κατείχε υψηλή θέση, μια οικογένεια προκρίτων. Δουλειά των προκρίτων ήταν να συλλέγουν τους φόρους για λογαριασμό των Τούρκων και να διατηρούν την τάξη. Αυτό πρακτικά σήμαινε ότι οι πρόκριτοι, ιδιαίτερα στην Πελοπόννησο, είχαν μεγάλη επιρροή στο λαό.

Όταν έγινε η Επανάσταση το 1821 τέθηκε εκ των πραγμάτων το ζήτημα της εξουσίας μετά την εκδίωξη των Τούρκων. Οι πρόκριτοι βέβαια ήθελαν την εξουσία για τον εαυτό τους. Με την έναρξη της επανάστασης δημιουργήθηκαν δύο πολιτικά στρατόπεδα, ένα των προκρίτων που ήθελαν να διατηρήσουν την τοπική εξουσία και να διαχειρίζονται οι ίδιοι τα πολιτικά, οικονομικά και στρατιωτικά πράγματα με επικεφαλής τον Γ. Μαυροκορδάτο και το άλλο των οπλαρχηγών και φιλικών που ζητούσαν μια ενιαία διοίκηση της επανάστασης με επικεφαλής το Δ. Υψηλάντη. Το περίεργο και ενδιαφέρον είναι ότι οι πρόκριτοι ζητούσαν οι αντιπρόσωποι στης Α΄ Εθνοσυνέλευσης να εκλέγονται απευθείας από το λαό ενώ Ο Υψηλάντης και οι στρατιωτικοί ζητούσαν να εκλέγονται έμμεσα από ένα σώμα εκλεκτόρων που θα αποτελούνταν από επιφανείς ανθρώπους (λόγιους, εμπόρους κ.α.) Το «δημοκρατικό» αίτημα για απευθείας εκλογή έκρυβε την εμπιστοσύνη των προκρίτων στην επιρροή που ασκούσαν στους απλούς πολίτες μέσω των δικτύων «προστασίας». Η διαμάχη κατέληξε σε δύο εμφυλίους πολέμους. Ο πρώτος έληξε με νίκη των προκρίτων και ο δεύτερος που είχε τοπικιστικά κίνητρα κατέληξε με νίκη των νησιωτών.

Στο περιβάλλον των νικητών του δευτέρου εμφυλίου διαμορφώνεται το πρώτο κόμμα και όχι παράταξη, το Αγγλικό κόμμα υπό το Μαυροκορδάτο και μετά το Γαλλικό υπό τον Κωλέττη. Τελευταίο ιδρύθηκε το Ρωσικό κόμμα. Τα τρία αυτά κόμματα κυριάρχησαν στη Γ΄ Εθνοσυνέλευση το 1827. Τα ονόματά τους τα πήραν από τους αντιπάλους τους οι οποίοι υπονοούσαν ότι λειτουργούσαν ως κέντρα εξυπηρέτησης των συμφερόντων της συγκεκριμένης μεγάλης Δύναμης (Αγγλίας ή Γαλλίας ή Ρωσίας). Κάποιοι ισχυρίστηκαν ότι δημιουργήθηκαν από πυρήνες ευνοουμένων των προξενείων αυτών των Δυνάμεων. Το βέβαιο είναι ότι τα κόμματα αυτά δημιουργήθηκαν όταν η Επανάσταση άρχισε να αποδυναμώνεται στρατιωτικά και η λύση φαινόταν να είναι δυνατή μόνο με ξένη (ευρωπαϊκή) επέμβαση. Για το λόγο αυτό ονομάστηκαν και «κόμματα ελπίδας» γιατί οι οπαδοί τους έλπιζαν ότι με τη βοήθεια από τις χώρες αυτές θα ερχόταν η απελευθέρωση. Πάντως η στάση των κομμάτων αυτών δεν ταυτιζόταν πάντοτε με την πολιτική της κάθε δύναμης.

Το αγγλικό κόμμα δημιουργήθηκε από πρόκριτους, στρατιωτικούς, λόγιους και εμπόρους που ζητούσαν ένα κράτος δικαίου που θα στήριζε τις δραστηριότητές τους. Πίστευαν ότι ένα ελληνικό κράτος θα ήταν βιώσιμο και ασφαλές μόνο με την υποστήριξη της Αγγλίας που κυριαρχούσε τότε στη Μεσόγειο. Προσδοκούσαν ότι με την κατάρρευση της Οθωμανικής αυτοκρατορίας η Αγγλία θα χρησιμοποιούσε την Ελλάδα ως φραγμό για τα σχέδια της Ρωσίας για κάθοδο στη Μεσόγειο με τα ανάλογα εδαφικά ανταλλάγματα. Πολιτικός εκφραστής του ήταν ο Μαυροκορδάτος τα οράματα του οποίου προσέκρουαν στην πολιτική της Αγγλίας που ήταν υπέρ της ακεραιότητας της Οθωμανικής αυτοκρατορίας.

Το γαλλικό κόμμα συσπείρωσε στην αρχή κλέφτες και αρματολούς από τη Ρούμελη. Ηγέτης του ήταν ο Κωλέττης. Διακρινόταν από τη φιλοπόλεμη διάθεση των οπαδών του και την υπερεκτίμηση των δυνάμεων της χώρας. Ήταν όπως και το αγγλικό κόμμα υπέρ του συντάγματος αλλά διαφωνούσε σε θέματα εξωτερικής πολιτικής. Χαρακτηριστικό του ήταν ο αλυτρωτισμός, η επιδίωξη δηλαδή της απελευθέρωσης των τουρκοκρατούμενων εδαφών, και με ένοπλο αγώνα. Ο Κωλέττης μάλιστα είναι αυτός που εισήγαγε τον όρο «Μεγάλη Ιδέα». Τα μέλη του θεωρούσαν τη Γαλλία ως το φυσικό σύμμαχο της Ελλάδας, επειδή ήταν λιγότερο αναμεμιγμένη στα πράγματα της Αν. Μεσογείου. Η Γαλλία, πίστευαν, ότι θα βοηθούσε την Ελλάδα, χωρίς να επεμβαίνει σ’ αυτή.

Το ρωσικό κόμμα στήριζε τις ελπίδες του για απελευθέρωση της Ελλάδας στη Ρωσία. Οι Έλληνες ανέκαθεν προσδοκούσαν τη βοήθεια των Ρώσων για την απελευθέρωσή τους. Η Ρωσία ήταν ομόδοξη χώρα και η αντιπαλότητά της με την Τουρκία ήταν γνωστή. Άρα ήταν ο φυσικός σύμμαχος της Ελλάδας. Η ιδεολογία του ήταν ξενόφοβη και συντηρητική. Ήταν κατά του Διαφωτισμού και υπέρ της ισχυροποίησης του ρόλου της Εκκλησίας. Συσπείρωσε ακτήμονες, μικροϊδιοκτήτες, αγωνιστές και μοναχούς. Ο πολιτικός συντηρητισμός οδήγησε το κόμμα αυτό σε αντισυνταγματικές θέσεις.

Τα τρία αυτά κόμματα κυριάρχησαν στην πολιτική ζωή της χώρας και μετά την Επανάσταση ως τον Κριμαϊκό πόλεμο (1853-56) οπότε παρήκμασαν και εξαφανίστηκαν από την πολιτική σκηνή.

 

Άλλα άρθρα στην ίδια κατηγορία: Χρονοντούλαπο